Z filmami o Godzilli, na których ja się wychowywałem od dzieciństwa, jest tak, że prawie w komplecie stanowiły bezpretensjonalną rozrywkę. A ich fabuła sprowadzona do absurdalnej konwencji sprawiała, że ciężko było wycisnąć z nich coś więcej. Dopiero gdy po latach obejrzałem oryginał z 1954 r., dotarło do mnie, że nic bardziej mylnego. Ten pierwszy film o Godzilli jest perełką i to perełką niezwykle mądrą. Dopiero kolejne skręcały gdzieś na manowce. I w tej obecnej, japońskiej serii jej twórcy postanowili uszanować także tę pierwotną zasadę.
.
„Godzilla Minus Zero” (Godzilla –0.0)
reżyseria: Takashi Yamazaki
scenariusz: Takashi Yamazaki
w rolach głównych: Ryunosuke Kamiki, Minami Hamabe, Kuranosuke Sasaki, Min Tanaka
Szacunek twórców „Godzilli Minus One” i „Godzilli Minus Zero” do oryginału Ishirō Hondy z 1954 r. jest wielki, wręcz nabożny. Można wręcz odnieść wrażenie, że Japończycy zirytowali się tymi latami dziwacznych filmów hollywoodzkich o Godzilli, w których robiono z niej wszelkie dziwadła, z biegaczami na krótkim dystansie łącznie. Zirytowali się i zrobili swoją. Sięgnęli po oryginał, zachowali wiele scen z tego filmu (wagony pociągu w pysku potwora, dziennikarze relacjonujący atak z dachu budynku i inne; ich wyławianie to wielka frajda). Ich szacunek jest tak wielki, że postanowili zachować nawet to, co stało się potem z dziełem Ishirō Hondy. Absurd.

Akira Kurosawa nie rozumiał, po co jego niezwykle utalentowany uczeń i przyjaciel, którym był Ishirō Honda, tworzy „Godzillę”. Zamiast zajmować się kinem godnym swego niewątpliwego talentu, ekranizować Makbeta, nie wiem, jakąś klasykę, sięgać po samurajów i tradycję japońską, on tworzy potwora i ubiera aktorów w gumowe wdzianka. Jak wielu uważał to za trywialne. Jak ja przez wiele lat.
Najpierw bowiem biegałem do osiedlowego kina Jagiellonka na poznańskich Ratajach na filmy o kaiju (wtedy nie używaliśmy tego zwrotu) jak „Powrót Mechagodzilli”, najpierw bawiłem się w niszczące miasta potwory w piaskownicy, a dopiero po latach sięgnąłem do źródła. Do oryginału Ishirō Hondy z 1954 r.
Wtedy zrozumiałem to, co mam nadzieję zrozumiał również Akira Kurosawa.
To nie jest trywialna historia z facetem w gumowym przebraniu. To nie jest opowieść z pogranicza grozy i s-f, wybuch fantazji szalonego twórcy. To o wiele więcej.
„Godzilla Minus Zero” czyli tylko Japonia wie, czym jest atak nuklearny
Oryginalna „Godzilla” z 1954 r. jest przede wszystkim opowieścią o traumie. Dziewięć lat po drugiej wojnie światowej, w środku zimnej wojny, która zdawała się zmierzać nieuchronnie ku trzeciej, w obliczu niedawnej okupacji wojsk USA i sąsiedztwa Związku Radzieckiego, w świecie nuklearnego zagrożenia, Japonia drżała. Jako jedyna doświadczyła na własnej skórze czym jest atak jądrowy. Jako jedyna dotknęła końca świata. Była jednak przegranym agresorem, pokonanym okrutnikiem ze zbrodniarzami wojennymi na ławie oskarżonych i pod stryczkiem. Nie mogli więc krzyczeć. Kręciła zatem filmy.

Pierwsza „Godzilla” jest przede wszystkim lękiem. Nie tylko lękiem Japonii, że znowu ktoś ją zaatakuje, zbombarduje, zetrze z powierzchni ziemi, jak Enola Gay starła Hiroszimę albo bombowce USA starły Tokio, w odgruzowywaniu którego w 1945 r. brał udział Ishirō Honda (wtedy wpadł na pomysł filmu o niewyobrażalnej sile niszczącej całe miasta). Także lękiem w o wiele szerszym znaczeniu. Dowodem na to jest prof. Serizawa, który wymyśla broń tak straszną, że sam obawia się jej użycia.
Stara „Godzilla” to film o tym, jak doszliśmy do ściany. I o tym, jacy jesteśmy mali wobec tego, co może nas zgnieść jak żuki. Na dodatek czymś, co wyszło spod naszych rąk albo jest efektem naszych błędów.
To już jest cholernie ciekawe, także dlatego, że robią to właśnie Japończycy. Oni bowiem naprawdę wiedzą, o czym mówimy. A teraz, gdy zabrali się za nowe wersje Godzilli, zrobiło się jeszcze ciekawiej.
„Godzilla Minus Zero” czyli rozprawa z pazurami śpiącego niedźwiedzia
Japończycy z Takashi Yamazakim na czele wycisnęli bowiem z „Godzilli Minus One” przed trzema laty jeszcze więcej niż zrobił to Ishirō Honda. Do zachowanych z oryginału scen pełnych lęku przed niszczycielską siłą i wojną, która nigdy się nie kończy, dodali jeszcze rozprawę z tabu, jakim w Japonii jest rok 1945. Z niewypowiedzianą i nienazwaną traumą, która np. w muzeum w Hiroszimie (robi ogromne wrażenie) nie pozwala powiedzieć na głos, skąd wzięła się ta apokalipsa. Czym są te pazury śpiącego niedźwiedzia, którego Japonia obudziła, wedle słów admirała Yamamoto.

No ale od czego jest kino. Nawet teraz, po latach, gdy Japonia wciąż ma problem z rozmową o drugiej wojnie światowej i jej konsekwencjach, ono przychodzi z pomocą. Przychodzi w ciele kilkudziesięciometrowej Godzilli jako demonem nieodegnanym, prześladującym i powracającym.
Wspaniałość tamtej „Godzilli Minus One” sprzed lat jest wielopoziomowa. To przecież film w ruinach, patchworkowy, w którym naprzeciw potwora stają ci mali, niedoceniany i wreszcie film rozprawiający się z tym mitem o honorowej śmierci, o tym jako to słodko umierać. On jest kultem życia, w którym fakt, że nie brało się udziału w wojnie jest powodem do dumy, a nie wstydu.
Była filmem prostym i przejmującym oraz ujmującym. Dziełem, w którym – mimo ewidentnych zdolności demonicznego potwora do regeneracji i wstawiania z martwych – istniało rozwiązanie. I leżało ono w rękach tego malutkiego człowieka.
„Godzilla Minus Zero” czyli kilkadziesiąt metrów czystej groteski
Tym gorzej, że nowa „Godzilla Minus Zero” temu przeczy. Nawiązując do części pierwszej, torpeduje prawie wszystko, co ona nam przyniosła. Podważa wysiłek i osiągnięcia tamtych bohaterów. Wysadza w powietrze dobre, ba, znakomite pomysły sprzed trzech lat. Obraca je nawet nie w niwecz, ale w nonsens. Sprawia, że po obejrzeniu tej drugiej części także pierwsza traci sens.

To smutne i przykre, bo to dewastacja godna Godzilli. Zniszczenie czegoś naprawdę wartościowego. Zaprzeczenie samemu sobie.
Poniekąd nie jest to zaskoczeniem. Jak wspomniałem, po arcydziele Ishirō Hondy z 1954 r. kolejne Godzille skręcały już mocno w taką właśnie stronę. Wypaczały oryginał, tworzyły coraz bardziej absurdalne i groteskowe fabuły. Stawały się bezpretensjonalną rozrywką, z której nie dało się wycisnąć już niczego poza nią. Nie sposób było do nich dodać sensownej fabuły, tak jak w przypadku oryginału.
I tak jest również w wypadku „Godzilli Minus Zero”. Ten film nie ma już na dobrą fabułę żadnego sensownego pomysłu, choćby porównywalnego z oryginałem. Gdyby jeszcze porzucił wszelkie marzenia o niej i postawił na totalną zabawę w postaci walki dwóch wielkich potworów (Godzilli i Króla Ghidorah) w ruinach Tokio, to pół biedy. Rozerwalibyśmy się. Tu jednak takiego efektu totalnej rozwałki nie ma, a przynajmniej jest on mniejszy niż w części pierwszej. Godzilla jest taka jak w części pierwszej, Król Ghidorah przypomina smoka z produkcji hollywoodzkich. To robi wrażenie, ale mniejsze niż robiłaby dodana do tego dobra historia.
Nie ma to sensu, a „Godzilla Minus Zero” próbuje udawać, że jest. Kreuje jakieś pseudowątki i dziwaczne zakręty fabuły, które nie mają większego sensu i znaczenia. Zmierza ku absurdowi, ale absurdowi groteskowemu i żałośnie śmiesznemu.
„Godzilla Minus Zero” czyli demoniczny potwór staje się protektorem
Może nie pisałbym tego jako miłośnik Godzilli, ale jednak „Godzilla Minus One” z części pierwszej do czegoś zobowiązuje. Była zbyt dobra, aby ją niszczyć bezmyślnie. Zwłaszcza, że bynajmniej nie musiało do tego dojść. W „Godzilli Minus Zero” jest przecież wiele możliwości, których nie wykorzystano albo które zostały porzucone.

Weźmy chociażby tych Amerykanów i Rosjan, o których wspomina już „Godzilla Minus One”. Potwór wkracza przecież w sam środek zimnej wojny, a strony zimnej wojny „nie chcą się mieszać”. To dość czytelna aluzja. Świat się wali, a oni „nie chcą się mieszać”, bo widzą tylko siebie. Powstaje przez to opowieść o tym, jak radzić sobie trzeba samemu.
Amerykanie pojawiają się w „Godzilla Minus Zero”. Tajemniczy, coś kombinujący, pociągający za sznurki, próbujący coś ugrać. Kryją jakieś tajemnice, ale niestety nie dowiadujemy się więcej. Tymczasem Godzilla mogła stać się ciekawą kartą przetargową pokonanej Japonii. Mogła stać się bronią nieuzbrojonego i rozbitego kraju. Wejść między zimnowojenne mocarstwa jako siła od nich większa. Pamiętajmy, że w oryginale Godzilla to siła niszcząca świat, ale w kolejnych częściach staje się protektorką. Strażniczką Wysp Japońskich, które same ustrzec się nie potrafiły.
„Godzilla Minus Zero” czyli zemsta za Hiroszimę, zemsta za Nagasaki
Jest wreszcie ten biolog Murakami, którego gra Min Tanaka. Człowiek, który stracił bliskich w popiołach Hiroszimy i marzy o zemście. Godzilla demolująca Nowy Jork zanim zrobi to Hollywood w ramach japońskiej zemsty za Hiroszimę i Nagasaki to ciekawa koncepcja fabularna, ale nie wykluwa się z tego filmu także ona.

Nic się nie wykluwa. A przecież Godzilla mogłaby być pretekstem do opowieści o wielu aspektach historii Japonii i świata, o wielu światowych demonach. Mogłaby wykorzystać wątki, które dzisiaj nabrałyby dodatkowego znaczenia – wątek Mechagodzilli jako nieokiełznanej siły nowoczesnej techniki robotycznej, wątek Hedory to przecież zagrożenie skażeniem i przytłoczenie śmieciami itd.
Pozostaje „Godzilla” gadżetową ucztą, bo o ile w pierwszej części mieliśmy kultowy samolot Kyūshū J7W1 Shinden z tym dziwnym układem skrzydeł (kaczka) i śmigłem z tyłu – gratkę dla frików, o tyle tutaj pojawiają się amerykańskie Skyraidery ofiarowane Japonii, a przede wszystkim legendarna ogromna łódź latająca Kawanishi H8K, zwana w amerykańskim kodzie Emily oraz także legendarny ciężki bombowiec japoński Nakajima G5N Shinzan, też olbrzym. Doceniam te wtręty, doceniam zachwyt nad tymi maszynami.
Liczyłem jednak na to, że Japończycy zirytowani tym, co się wokół Godzilli wyprawia, postanowili nakręcić ją na nowo i na serio. Zgodnie z duchem oryginału, pokazać, że to historia bynajmniej nie trywialna, ale opowieść o największych i najpotężniejszych lękach świata. Liczyłem na to, że w drugiej części dodadzą jeszcze coś nowego, ciekawego. Na to liczyłem…